Alizüngken Lu Ayimtsü Tetuyuba Kar

Courtesy : ATMA, Mokokchung.

Alizüngken ya küm nung khen tejang tanga aruba tsünüsempongtsü ka lir. Iba ya tongtibang totzü menüngzüktetba süngjang ka lir. Tanga totzü menüngzüktetba süngjangtem den medemdangra, alima nung shielm 100 nung shilem 50-i iba alizüngken lu ayimer. Alima nung iba süngjang ajanga 60% protein aser 30% totzü agütsür. India nung totzü agütsüba süngjang rongnung badam (groundnut) sülenbo alizüngken ya lir.
Alizüngken ya temo aika aketba aser quality protein aketba chiyongtsü lir. Alizüngken dak tongtibang protein ‘lysine’ aika keta lir. Iba dak aliba protein quality ji shi, mamatzü aser entsü nungi anguba den saku lir. Iba nungi menüngzükba totzü (edible vegetable oil) ya alima tesem aika nung asen chiyongtsü arutsü asoshi amshir. Iba süngjang nungi item tongtibang chiyongtsütem- soyasauce, soy paneer, soymilk aser soyflour yanglur. Asen Naga lima nung aikati azüngkenshi yanglur achir. Alizüngken totzü ya amtsük, ice cream coating, tanang tera balala yanglutsü atema-a amshir.
Iba dak alia iba totzü ya shihai (ink), rong (paint), cosmetics, sapon aser biodiesel yanglutsü asoshia amshir. Iba süngjang agi yangluba soyabean cake koba lir, iba ya shiruru nem chiyongtsü nung meyokteper agütsütsü kanga junger. Iba tsünüsempongtsü ya legume asü nungji, ali nung mol kanga renlokdaktsür.
1. Alizüngken ya ali komala nung tajungba adoker?
Alizüngken ya tesem ajak nung aser ali tapu ajak nung ayimtsü akok. Saka alizüngken junga adoktsü atema ali Potential of Hydrogen (pH) ya kanga tongtibang lir. Talisa ali koba nung pH 7 anasa lir, item ali tesem nung kanga junga iba alu ayimtsü akok. Saka scientist temi ashiba agi, alizüngken ya acidic ali (pH 6 nungi tajemba)  nung junga madoker. Asen lima nung ali teimba acidic (pH 6 nungi tajemba) asünung, alizüngken junga ayimtsü atema acidic ali pH ya 6-7.5 tashi ayutsü kanga tongtibang. Ano iba süngjangdong ya lisem densema aliba tesem aser mol peria alidak kanga junga adoker.
2. Ali pH 6-7.5 tashi koma yutettsü ?
Ali pH ya liming (shinü enokba) ajanga 6-7.5 tashi anepalu sutettsü. Liming ya yimya tapu balala amshia ali nung enoker. Saka shinü enokba yimya tajungtibaji- shinü ya tzü nung meyokteper ali nung ayinba lir. Iba ya ajanga shinü ‘direct’ prokba dang nungi tajangzük tajungba angutsü.
3. Alizüngken ya koba mapang nung azüngtsüla?
Tepen apongtsü mapang nung mepet sübanga ali nungbo, tepen junga maponger. Anungji tedong ka nung süngjang aika atangtsü atema tsüngsang tapet tetzüa metsüjangji azüngtsüla. Anungji researchers-i ashiba agi asen lima nung metsüjang ya June ita anogo ter ser pongu nü nungi July ita mezüng hopta tashi nungbo azüngtsüla.
4. Metsüjang koma aremtsüla?
Metsüjangji ali tema nungi 2-4 cm telungi yoka aremtsüla. Aliji tanük mesüra lisem densema aliba tesem süra ano tarokba ia aremtsüla.
5. Ali tetsüngda den metsüjang kwi azüngtsüla/ atemtsüla?
Alu hectare ka atema yimya agi/normal nung metsüjang seret 75-80 (Kharif) aser seret 100 (spring) azüngtsüla/ atemtsüla. Tekong o tekong na yongtsü nung tawa cm 30-45 alitsüla. Tedong o tedong na yongtsü nunga tawa 5 cm bo alitsüla. Kechiyong tedong kangabo mainer asünung, metsü menor azüng nungbo, tedong o tedong na tetsüngda normal nungi ishiba asütsüla.
6. Mol aser ali mozütem alizüngken lu nung koma amshitsüla ?
Mol aser ali mozü alizüngken nung mekümdangi enokba ajanga, item mozü ajanga tedongtemji rongdaktsütsü. Mol aser ali mozü ya kodang aser kwi enoktsüar ibaji ali tendanga, kwi aruhtsü teimla lir, alu ayimba aser anepaluba yimya ajak asadanger-ang mozüji ali nung meyokteptsüla. Alu hectare ka nung FYM (nashiscü mol) tone 10 meyokteper maneni 20 kg N, 60-80 kg P2 O5, 20 kg K2 O aser 20 kg S enoktsü nung kanga ajungtsü. Item mol aser mozütem ya metsüjang azüngba/atemba mapang amshitsüla. DAP ya tepen apongtsü aser tejang atangtsü atema kanga nüngdaker. K2O ya tepen apongtsü atema kanga nüngdaker.
7. Metsüjang tashitak aser waratem nungi kümzüktsü atema kechi inyaktsüla ?
Asen North East lima nung waratem, tongtibangsa fungal/mangrang tashitak agi iba süngjang teraksa jenti adokdaktsür. Iba atema item mozütem amshir, Thiram 75 WP + Carbendazim 50 WP (2:1) metsüjang kg asem (3) atema mesüra Trichoderma viride @ 4-5 kg metsüjang. Ano süngjang aika aruhtsü atema metsüjang den item mozütem amshitsü akok, Bradrhizobium jabonicum culture (500g/75 kg metsüjang) + PSB/PSM (500 g/kg metsüjang). Metsüjangji tamasa item mozü nung tzü tera den mezür akhümpok nung kongdaktsür külen atemtsüla. Ano tera nung timtem agütsüba tashitak (caused by root nematode) nungi kümzüka alitsü atema menti lu den melentepa alizungken lu  ayimtsüla. Iba ya küm asem mesüra pezü tashi benshitsüla.
8. Asen lima nung metsüjang kechisa tajung lir ?
Asenok North East tesem atema metsüjang kar itemi lir, JS 80-21, PK 472, Bragg, Pusa 16, RAUS 5, JS 335, MAUS 71 aser JS 97-52.
9. Alizüngken lu ya kechi tsünüsempongtsü den ayimtsü akok ?
Alizüngken ya menti den külemi tsünutettsü akok. (Intercropping).
10. Alizüngken nung line sowing ya kechiba tongtipang ?
Line sowing ajanga ai inyakba maparen pongpadaktsür. Alizüngken lu nung ai July tatem nungi August ita tashidang inyaktsüla, saka naro apongba mapang (Sept-Oct) nungbo ai meinyaktsüla kechiyong ai inyakdang naro tsükdaktsür.
11. Alizüngken ya koma aruhtsüla ?
Tedong ajak matsüteti, teratemji ali nung yutsüa linok amshia tazüngdakji lepdanga alizüngken aruhtsüla. Anünga aliba teratemji marakzüi ali nung dang doktsü nungbo, ibaji ajanga ali temo jenjang ano tali jungdaktsür.