Naga Lima Shiranger (Agony of Nagaland)

– Lanuwati Jamir,   Dy. Commissioner of Excise, Nagaland : Dimapur.

Okila :- Tanü asen telidak Naga lima ya kangasa mejungi raksatetogo. Nüburtem kanga mejungi shiranger, aser tipmatemer. Tekojong nungi temopu tashi anema mali. Makmakshishi, ratamata aser mokokachi agi sunger liteper. Temelungjang nung anisüngzük mali nubortem asüktemer saka ola atoker mali. Ya shiba tai ! shibai yanglutsü ?
Naga Lima rangpen shiranger :
1. Yimten shiranger (Political sickness)
2. Loktiliba shiranger (Social sickness)
3. Rongsenküttsüng shiranger (Economical sickness)
4. Tamangbaren shiranger (Religious sickness)

Adianu na koba agi shiranger! Item shirangba nungi shinga jenbua mali.

1. Yimten : Yimsüsüba mendenji temeshi saka tanü asen Naga nunger yimsüsür shimba (Election method) yimya ya kangasa tim mesüi ochi meshi-i shimmer. Rongsen dak rangloker taka-tait apia shimteter/tokteper aser tashi tulubai akoker (Might is right), tangateter masü rongsenkar dang shimteter. Sen agi alia atok nungji nubori molungba masü pai molungba dang inyaker (Dictatorship), lanur tazünger-tashir jenti liaka pai molungba mazüng-mashi dang sorkar mapai yoker (Back door appointment), nübur memeimer, nübur ashioktsür aser Naga lima shirangdaktsür.
2. Loktiliba : Nisungtem molungjang kangasa mejungi menena aküm nungji loktiliba-a mejungi raksatet. Lokti nung tangateter masü tejembiteter ang shimba ajanga lokti rajang kümdaktsür aser tejakleni mouteter. Lenirbo (tekolak) sünür saka nübur asoshi masü pei asoshi dang bilemba agi lokti makmakdaktsür. Shingaia shianga aküm metsübur, ni sür shiba ali ta ajaki bilemer. Tuluba-tilaba aser takar-sensaker ajak kasa dang ta bilema liteper. Merumeru, angpangyim tashiyim rakzükraktem agi sünger tanü asen lokti mesüngjemtetdaktsür aser Naga lima kangshidaktsür.
3. Rongsenkütsüng : Takar ka temaleni tupet atur, sensaker ka teküpokleni lujen alur (Haves and Have not’s lima) takar-tuluri sensaker-tilar memeimer. Pei ulutsü aser akatsü dang bilemer aser merumerua ochi meshii rongsentem bendener. Tsüngremi asen nem moatsüba rongsenji asen nem ken kütdang asütsü agütsüba lir. Taginüba talira, meranga meinyaknür saka chidiyongdi lima:Tsüngrem medeni merumerua bendenba rongsenji amajok nung sama aor.
4. Tamangbaren : Asen limai tamangba yimsü arur joko küm 140 tema amanga arur. Tamangerbo tamanger saka chichiba tamanger memesük. Lokti tamangbo junger-saka kija tamang asora. Tsüngremlar, sempet aküter jendi atoker, kanga junger. Saka Hindu, Muslim-i Naga limaji khristan limabo memesük ta jembir. Arogo aika nung pei Arogo telong atepzüng (Home Mission) senzüka toktsür bendanglen (outreach/Foreign Mission) nung dang temolung agüja-a inyakteper. Ajia kanga junger! Saka ya metetdi Home Mission tashi meitra tesülenbo lia-lia bendanglen missionji tamakok angütsü. Tenla ki tuluba suzüka yur Home Mission tashi meitra tenla ki tazüng akümtsü. Aser tenla-tenji (income source) ajema akümtsü nükla nung angur. Arogo ka tanüla nung aintsü asoshi lokti tamang masü kija tamang tangatetba nüngdaker. Home Mission tashi maitba ajanga arogotem shiranger. Mongdang aser Arogo majangi telok tentet tenüng balala jateter (self institutions, prayer cells)etc. Tsüngremer mission mapa inyakba ya-a kanga junger, saka item amala ya arogoi süoki yia anepalu mesüra, tesülenbo tebilemtsü khuret bener arutsüdi sü ta nükla nung angur, koba ajanga arogotem makmakshimakdaktsütsü.
Ochi Mashi Lima (Corruption)
Naga nunger dak aketba jakla 3 (asem) (1) Ochi mashi (2) Tenük merem (3) Azümesen. Ochi mashi aser tenük meremji azümesen ajanga atokdsaktsür. Ochi mashi aser tenükmerem alidakji kecha azükaru masütsü. Ochi mashi indang jembir, Ochishirbo mali, telongjem otsü  jembir, saka melongjemner. Temelenshitsür tali temelenshirbo mali. Tanak dang tanak ta, temesüng dang temesüng ta meshiteter. Tako, tanang, tasen aser tepakla mezüpelanger mependangteter. Ochi pukümer mali. Ochi agi anüngba lima ochiba laoa lir. Item ajak atokdak teraji asen molungjang. Ochi mashiba aser tenük meremba ya tera soa rakteta meindok tashi asen limabo maintsü.
Ochi mashir anema ochi mashir adoker (corruption against the corruptors) tim mesui tashiyim agi sen saruba. Tim amai o tajung agi tenla meshiba: Tangar lima nungbo ozüng raksartemi ozüng yanglurtem/ozüng amertem tsübur. Saka asen lima nungbo ozüng yanglurtem/amertemiang ozüng raksartem tsübur. Kechiba süra, ozüng yanglurtem/amertemi tama ozüng raksar. Sorkar tenzükertemi pei mapa temolung agüja meinyaker ita sen asoshi dang Govt. mapa bushibaji tim masü. Lanur tajung tazünger aika lir sur nung mazüng-mashirtemang Political ajanga mapai yiteter. Karbo mapa mangur sur nung karbo Deptt ana-asem nung inyakteper. Aibelen tulu puteter sur nung memerenshiteter. Telok ana case agitep nung tamajung inyaktsü marendakertemi akoker. Kechiaser ochi pukümer mali. (Might is right).
O tempang : Item shirangba nungi kümzüktsü asoshi mozü ka dang nüngdaker. Naga nunger molungsentsü, tekolok-shisatsü (mind set/mentality) melentsü nüngdaker. 1970’s nung Naga lima Missionary lima ta, aser Naga lima nungi Missionary meyirijang ter (10,000 missionary) yoktsü nangzük, ajia kanga junger, joko küm 40 tema süiogo. 1989 küm Naga lima yi makaba (Dry state) lima ta Tsüngrem den azüngashia nangzüker joko küm 27 jungogo, kangasa junger. Saka tenangzükba kecha nunga takok menguteter. Yi aser drugs agi tanür tajung jenti tepsetogo, ano aika tepsettsü nükla nung angur.”Iba nungi asen kibong jenbua mali”.
Alima nung yimmaker tsükchir tulutiba ka ama temesepba yi aser drugs-i meimchir mapayui tepsetpet tepseter.”Yi nokdangtsüji nübor ajak tongpang” “Prohibition is a people’s war” Naga lima teraksa, Ochi mashi anema nüburtemi tasütait yimyim ayimtsü mapang tongja tongogo. Naga lima yanglushitsü asoshi mozü ka dang nüngdaker: ‘Sarasadem nüktzü’ Anungji Naga nunger shirangba nungi kümzüktsü asoshi tuluba nungi tilaba tashi ali-i khen angüma alur asen temolungjang tekolok-shisatsü ajunga melenjang/yanglushijang ta Tsüngrem dang nüktzü yima sarasademtsü kanga nüngdaka kümogo. (We need to change our mind-set/mentality).
Kü sarasadem angang, O kibuba, aser ni ayimtenba nung tenarong tenang. Kü nüktzü ngur nai ola madoki teli. T.Ken: 39:12
” Peisasa tangatetba dangi arua melenshiba jagi alima rangben melenshitsü lenmang sadema lapoktsür “.
Tsüngremi na moajangma.