Temerük Election

(Ibai October 1, 2016 Ao Kaketshir Telongjem Kohima pur “Kaketkeno aser Sobaliba Sentong den Kaketshir Anogo” amungdang ‘Temerük election’ onük nung ajemdaker otsünu (essay) zülutepba nung Bendangnungsang Walling, Aonokpu-i mezüng jenjang anguba yangi lemsateper).

Nagaland State ya 1963 küm India kübok state ka aküm, aser iba anogo nungi democratic yimden ka aküm. Democratic yimden nung jangratemtsükaji nübur nem yimden anitsü yimsüsürtem shimtsü maongka agütsüa election agir. Asen Naga lima nunga election agia yimsüsürtem shimer. Alima ka tejakleni anir aotsü, terenlok, tesünep nung yangertsü asoshi Election-ji kanga dang temeshi aser tongtibang lir.
Asen Nagalima ya joko kanga dang ochimashi, tiyazü, tesünep aser terenlok makai kümadokogo. Aji election ochishia magiba ajanga lir. Iba temenen tera ajak ya election nungi adoker. Ajiasünung election merüka agitsüba ya rongtak mapa ka ta nüburtemi shisadangtsüla. Joko tang nungi danga election merüka, ochishia agitsüba ya metenzükra tarutsü lanurtem aser Nagalima asoshi takoksa tulu asütsü.
Naga nungertemi tangbo election merüka agitsü atema rajema arudaki, aser ya kanga junger, saka temulung nung bilemba dang masü mapa agi inyaktsü asoshi arogo, lokti tentet, kaketshir telongjem, yimden aser nübur ajak teka amteper inyaktsüla, aser iba asoshi asen nüburtemi inyakyim kar teti asoshi melenshitsüla, item inyakyimji kar yamai:
Electoral shitak yanglutsüla: Asen Nagalima nung voters lakh terka shi lir (2011 nütsüngzüng osang nungi) saka angazükba agi item voters rongnung lakh pezü shi tiyazü voters-tem lir (election commission osang nungi). Atangji item tiyazü voters-tem ajakji indoktsüla aser kechi shitak aji dang electoral roll nung ayutsüla. Iba electoral roll melenshibaji election merüka agitsü asoshi tetenzükba mera asütsü. Asen nüburtemi aser election commission-i ibai mapa küma inyaktet nungbo Nagalima nung ochishia temerük election agiba mezüng asütsü.
Yimsüsür/lenir tajung shimtsüla: Yimsüsür tajung, ochishir aser nüburtem asoshi taküm tenlatsü purtem asenoki sarasadema shimtsüla. Asenoki takar, tulur jak repranga election candidate shimer, aji khenyongi tai lir. Kechiaser asenoki tai lenir shimer election nung takok ngudaktsüra asen nüburtemsa timtemtsü. Ajiasünung asenoki lenir tajung, ochishia alir, Tsüngrem meteter, aser yimden yimli nung nokdaker, ochi jembitettsü purtem shimtsüla.
Nüburtemi election mapang ochimashi mapa inyakba: Asen nüburtemi election mapang ochimashi, mapa tamajung aika inyaker, aseni pei vote sen agi ayokba, candidate dang telok telok tenteter yaritsü tenüng nung sen meshiba, yim o yim na raratepba, nisung tepsetba, yi amshiba item temenen tera ajak ya election mapang asen nüburtemi inyaker aser item süngjang ajakji asen nüburtemi küm pungu nungji achir. Sorkar mapa sen agi alitsüsa akümer, süpokrem amshitsüsa akümer, asenoki asen lenirtem dak tai tongloktsür ashi asen nüburtem ang tai tuluba lir, item ajak ya asenoki ochimashi, tiyazü agi election agia lenir tamajung shimba ajanga asenok timtemer. Ajiasünung election merüka agitsüba ya kanga rongtak lir, aser election mapang sarasadema ochishia shilem agitsüla.
Senso Candidate shimba: Election mapang asenoki senso candidate shimer election nung toktepdaktsür. Ni angatetba agi asenoki senso candidate shimba ajanga yim o yim na tsüngda rara adoker aser temeim pila odaktsür. Ajiasünung senso candidate masü, constituency candidate shim nung tajungba asütsü.
Election Fund: Asen nüburtemi election nung nüngtak atema candidate dang sen memeshii asen nüburtemi election fund ta sür tenzük nung kanga jungla ta bilemer. Kechiaser candidate-tema election nung sen aika indoker aser nüngdaker asünung nüburtemi iba fund ajanga candidate yari nungbo asen nüburtem dang tarutsü nung tajangzük asütsü.
Tarutsü aliba election-ji temerük election asütsü atema lokti tentet, yimden aser arogo dak dang imlar melidi, saka na aser ni ochishia alitsü aser ochishia election nungji shilem agitsü renema lidi, ajidang masü asen lanur putu asünung lanurtemi asen Nagalima terenlok aser tejakleni aotsü atema sarasadema Tsüngrem dang tashi aser shisatsü meshia ‘Temerük Election’ asoshi maparen tenzüktsüla ta ayongzüker.