Tamakokji Takok Tongshi

– Mrs. Meyisongla, Rtd Deputy Director (Nursing) Nagaland, Kohima.

Asangur chanu ka kodang pa küm 21 liasü. Pa business nung tamakok tulu angu Electioni ayi madok idangji pa 22 years liasü. Tebutsü pa küm 26 asüdang asü. Aser tanaben pa business nung tamakok angu. Aser shisa bulu tulu liasü. Ano kodang pa küm 34 liasü election ayi saka madok. Pai anosa küm 45 nung election ayi madok. Pa vice president election nung 47 küm adok saka ano 49 küm tsük. Pai item tamakoktemji takokba nem kokdaktsü. Pa küm 52 nung president post nung elect asü. Paji Abraham Lincoln- American President aküm.
Thomas Edison tenarong tajak liasü. Kodang pa küm 4 liasü tesayur kati Thomas note book nung yamai zülur bener yok. ‘Your Tommy is too stupid to learn, get him out of the school,’ Tetsüi iba note azüng aser lai ashi ozü chir Thomas angazüktsü nung yamaji majung masü. Ni pa kidang sayutsü ta sür kidang dang sayu. Thomas school nung ita 3 dang azüng. Thomas Edison, kanga nüngtugo takoker taküm ka aküm. Pa takar liasü saka tia makai pa kodang küm 67 liasü (1914 küm) pa akaba rongsen ajak mi agi rongtok. Tezü danga jashia alitsü melen pai yamai ashi, ‘Tsüngrem! kanga pelar onoki aibelena inyakba ajak rongdoktsüogo’ ta shir tasü itshir aser project tasen ka tenzük, idakji pai phonograph ngutet, alima alir ajak atema. (pa rongsen) merongdok asübo pai phonographji mungotetla aser ken aser o jembiba record süa meyutetla.
Henry Ford ya tetsüng tatsük nisung ka liasü. Aonung shia medemertemi party aotsü ayong saka pai mao. Pa tetsüng tatsük jagi pa kolok aser temulungjang sota meyutet. Pai maneni pa kolokji jera jera ayishi. Pai Ford engine ngutet. Kaket züluri ashiba agi.
(1). Thomas Edison- pa taküm nung 10,000 tashi aibelen pa light bulb mapa inyakdang. Nisung shirnok takok tulu nung ali parnok ajak ya tamakok nungi takok tongshi yangluba takümtem lir. Tamakok angu shia parnoki tangazükba tasen ngusemer aser takok mangu tashi merangba agi takok tongshi akümba lir. Parnoki takok angutsü tamang tulu nung maneni anaben, asemben, pezüben etc tashi merangba agi takok tulu jenjang tongtet (1) nisung aikati, tamakok angutsü tsübua memerangdanger item dangji laphi or tasü mait ta ajar. shidakba tamakokertemji itemi lir.
(2) Tanabuba tamakoker takümji merangdanger failed asü, iba sülenbo tezü danger, odang doktsü, taremzük mali, taremzük malirtem atema takokba marokji or korangji mali. Alu yimer, Business, School tanur shir südir süaka aser kechi mapa südir süaka taremzük malir aser timtem maremertemi takok mangutsü, talisa competitive Exam nung. Mapang ka nung General kati anir sepoytem rarai aoba tamakok ngur shilangdang lendang ken anener anisungzük agia amen. Idangji General-bajagi sorak ka süngsang ka nung sorak angdong mesanga tesep yangluya angu. Iba sorak jagi pa tesepji junga temli mopongi kongsangji sükdoktsüli ano yangluli ano raksatsüli ta 6 ben tashi raksatsür tesüsa 7 ben buba yangludangjiang meraksatsüi tiptema tesep jagi yia adok. Iba sorak dak taremzük aketba jakla jagi general-bai lesson tulu angazük aser tasü itshir pai tanaben tongpangjagi oa takok angu. Pa tenüng Burtus liasü.
Biology lecturer kati par student dang Longpen nungi shinü akümba lesson sayu. Pai ashi nenoki repranga atanung tetsüputsü/ tesempatsü longpen nungi topur tajong shinü adoktsü. Shinüji kanga timtema adoktsü, saka nenoki medangshii odang repranga ataang ta shir ao. Idangji longpen nungto agi shinüji kangasa timtema adoktsü merangba angudang, tesayuri ashiba to amadoker student rongnung kati shinü timtembaji ngur, pa teka yia yaria shinüji agitetdang pai tesepji raksatsü. Shinüji timtem kanga tulubo makai longpen tesep nungjagi adoktet. Saka tatsüka lir shinüji süa adok. Kodang tesayurji meyiba aru. Iba tatalokba otsüji ashi. Idangji tesayursangjagi longpen nungi shinü kümer adokdang timtema adoktsü merangdangji shinü tashikangji tashi ita akümer aser Tsüngremi iba yimyaji parnok atema yanglu. Student kati shinü yimteta adoktsü yaribajagi iba yimyaji raksatsü aser tashikang exercise magiba jagi tashi mait kümer süa adok ta ashi.
Iba kasaji alima nung alir ajak, taküm lia aotsü atema temtem agia mapa tasak temela ajak inyaktsü angazüktsüla. Tsürapuri aküpertem medemdaktsüi intetba tanur tagidak makai inteter saka shirnok pei sasa timtema intetertemi dang takok angur aser nübur tenzükteter, parnok timtembajagi tashi ita akümer. English shin o ka nung yamai shia lir.
Ajemajema aliba tzüyimi, Tzü nung jajaba (mariner) rong tulu junga anitsü mokokdaktsür mesüra meyarir. Tzüyimji nongshia alitsüla. Asangur kati Socrates dang takok angutsüba tasaji mesüra miim oji kechi (?) ta asüngdang. Socrates-i pa dang asüngnep nai ni ayong küm nung to ajurutepang ta ashi. Yamaji parnok ajuruteper socrates-i asangurba dangji pa sülen ayonglen jagi arung ta ashi aser Socrates-i asangurbaji tzü telungi nemoka yok, idangji asangurbaji tzü nungi pongteta atoktsü merang, ano tanabena pai tanubusangji tzü jagisa nungokja yok aser tanuposangji tzü nungji nakremnakrema akum, mopong agi meperiba agi. Idangji pai tanubusangji tzü nungi atsütet, tanubusangi pa dak amet aser tango sashitsü merang. Socrates-i tanubusang dangji asüngdang, na tzü telong nung alidang to kechisa taginüba asü ? Tanubusang jagi- mopung ta langzü, süra ibaji takok angutsü miim oji lir ta ashi. Takok angutsü tanga lenmang mali, saka na tzü tulung nung alidang ajak rongnung nüngdakbaji mopong liasü ta nai angatet, aser tzü nungi kodang na anitet mezüngbuba nai tango sashitsü merang. Yamaji nai kechi inyaktsü bilemer mesüra kechi aginür, aji kanga junga angateta temulung agüja inyakbaji takok angutsü lenmang tajungtibaji lir, Yamaji inyakang.
Temulung runga bilemba aser ibaji temulung agüja inyakba agi takok tulu angur saka nendaka aser temulung agüja meinyakra takokji tulu mangutsü. Mi tilaka dang apura talemji tera dang agütsür. Saka mi tuluka apura nisung aika wangshitsü ta asüba ama dang lir. Takok tulu angubaji junger saka iba dak tali jenjang aketba nisung tajung asütsü kanga merangtsüla.
Kenü anogo aluyimer ka dang nisung kati asüngdang, “ Nai tsük prok asü meperok ?” Alu yimersang jagi langzü, “meperok.” Tsünglu marutsü tzübuba agi. Mendi azüng asü mazüng, ta asüngdang, “mazüng,” ta langzü, süra nai nür lu nung metsüjang kechisa yok? Kecha meyok, ajakji kanga junga rezünga yua lir ta langzü. Alu yimer kati tsünglu marutsü tsübua aser shiruru achitsü tsübua par alu nung kecha mezüngra paji shidakba tamakok lu ayimer ka lir. Pai mapang shidak nung par lu nung metsü meyokra aser aluji temulung agüja meinyakra, tangar alu arudang, tsük, züngi, menti aser mersü tangar onga achidang, pa kecha makatsü. Ibai pa tia majungba agi masü saka pai meinyakba agi kecha manguba dang lir.
Mululem Ozü:
Kenü anogo aluyimer kati molok ka nung tzüla aika bener ooya liasü, idangji mululem ozü kati aji angu aser ozü jagi aluyimerji soita nai molok nung bena alibaji kechi (?) ta asüngdang. Na kongi aor ? Aluyimer jagi ni bazari bener aor aser yangji ozü tezüng den melenteptsü ta ashi. Idangji ozü jagi ni kü tezüng aika lir, ni kü tezüng ka agütsüdi, nai kü nem tzülaji agüjang ta ashi, yamaji alu yimer jagi tzülaji agütsür ozü tezüngji meshia bener ao. Asüngjia ozüjagi bilem alu nung monga soa tzüla bushitsü agibo, ni iba aluyimer dang to agi orr tzüla to meshia chir tezüng dang ka petzüka agütsüdi ta bilemer anogo shia iba business ya inyak. Tatemsa, pa azümesen akum aser tzülaji aluyimersangi bendena alibaji dang meshia chia pa tezüng ajak sama aser tereprangtsü onsara mejungi aküm aser yima motuet, aser kena metenteti kopi melii süa adok. Iba otsü nung tagitsüji, mapa meranga meinyaki (azümesen) sen/ chiyongtsü anguba nung lendong, maksü aser tasüba lir ta iba lesson nungi asenoki angzüker. Meranga inyaker dang Tsüngremi yarir mesüra shibai peisasa yarir, pa dangjiang Tsüngremia yarir. Mapang ka nung, tzü metsüng tuluka aru, town aser yimtsüngji atsüngpanga aru, ajak jena ao saka nisung kabo jena mao, pai bilem Tsüngremi pa kümzüktsü ta amang. Idangji pa anitsü atema jeep ka aru saka pai mao, tzüji tali tali metsünga atur. Ano tanaben rong ka pa kümzüktsü atema aru saka pai mao, kechiyong Tsüngremi pa kumzüktsü ta sür mao. Tzüji tali dang metsünger, idangji helicopter ka arua, arung ni na kumzüktsü aru ta aja, saka Tsüngremi pa kümzüktsü ta shia pa mao. Tatemsa, pa tzü nung ponger aodang pai teyanglusangji ajurua pa kanga jashia ashi, ni nü dak tamang tulu kaa liasü. Nai ni kumzüktsü ta bilem saka koda asü nai ni mekümzük, kechiba nai kü sarasadem melangzür ta asüngdang dang , pa dang Tsüngremi ashi, na kümzüktsü atema jeep ka, rong ka aser helicopter ka ta yokbato shibai yok ta bilemer. Ato ni na kumzüktsü yok, saka nai ni ashi manga ta ashidang, iba tamashi nisung pai mangatet aser teinyaktsü shidak nung meinyakba atema sasaseta tzü nem pa ponger yok. Mapa metenra tamangji tasü. Tsüngremi meimchirtem kümzüktsü atema lenmang aisü nungi jembir. Saka nisungi Tsüngrem sendongji mangateter aser aiben temtemi aeir aser Tsüngrem aitsü.