Iba lima nung takar o sensaker na tsüngda nung senpo-tsüpo-tepba yimya indang otsü tatsüka shiner

– R. Imkong Lkr, Diphupar: Dimapur.

Tir Yimyim dt.13-5-2018 anogo nung Lili zülur-i “Ambangyim Society” indang kanga jung apiteta rateta zülu-tsüogo, kanga pelar. Anungji ni iba dak ajemdaker tanü asüng kiyim lanur kar dak atalokba otsü tatsüka tongmelang agi shiner.
Tamasa otsüji tenzüka maotang asen Ao oshi nunga ola osü ya kanga tang tongtipang ta angateta olong ser ojangtem ya shidak zülu nung tang ajak asoshi tajungtiba asü nungji “lele column” nung “lili, lili” tasa zülua angudang iba olasü yabo tera tai adoker ta nibo angateter, anungji “Lili” ta mesü-i “Lele” ta taruba adok nungibo adokdaktsünüa mepishia zülur. Kechiyong “Alphabet” 26 rongnung Ao olasü nungbo “E” dang ya “A” ama adoker aser “I” dang ya “Ei” ama adoker aser “G” dang ya “Ko” ama adoker, anungji asenoki jembiyonga aotang ashir, pai-bo kanga lele-lebonga jembiteter ta ashir, tetezü pai-bo kanga junga asayaa jembiteter ta shinerba. Saka karibo “Lili” ta kaket nung züludang amshir, anungji ni ashitsü agibo iba ojang Olasü ya tera aibelena zülur ta metongshitsür.
Tang tetenzük olen dangi arudi, yangi tongtipangsa kiyim lanur kibong kar dak atalokba dak ajemdaker tekümdangtsü olen ka shiner, saka iba olen yagi aika dakbo mekongshir ta tamasa angajemdaktsüner. Yamaji shirnoki tera mekümdangi lidir item jagi tia tamajung ka ajurushia atar, aser item kibongtem jagi akümli tepiyong alima nung taso meshizüki liteter aser karbo iba timtem ajanga taküm arishi tembanger. Koda tesasatsü takümtem lir, anungji memenutangsa melenshi nungbo majungtsü na? ta shidanger.
Mapang ka nung kijng kati takar telok ka dang nungi 10% “interest” sentem agi sen lakh ishikaa kinungboi memeteti tang “business” shishilempaba tulu ka tenzüka akaba nung tu khen atema asayatangdi ta ser senji apua atar. Saka sen aputsürtemi tapi agi sen aputsür masü-ji kinungbo nem memetetdaktsü-i tang khen atema ta ser lai ali tuluka indang “original patta” tu sen aputsür nem agüja atar. Aser 10% interest ita shia agütsütsü nangzüktepa zulutepa ayur, aser zulutepa ayubbba amatu ita ishikabo agütsüteter, saka la shishilempaba maparen tu junga takok menguteti akümer aser sentem tu tesülenbo magütsüteti akümer. Idangjibo samaro telok kentenertemi ken nung atenba medem tu asenok anisüngzüka mejanga liaka interest-bo memejanger asü nungji sentem tu tanur tai longlong ama yim-jen ainer, aser oda odabo sentem agi tetsüdong tu menepa akümer. Tatishitsü agi sen apua aliba ongo tu yamai inyaker, sen lakh 5 “pengu” apua akaba nungi 10% interest sentemji ita ka nung Rs.50,000/- agütsütsüsa akümer, süra ita 10 “ter” nungbo tetsüdong tu menepa akümer. Tetezü Rs. 50,000×10 months = Rs. 5,00,000/- = Rs.10,00,000/- akümer. Sürapangla senpur jagi oda odabo küm 5 “pengu” sentemji magütsüteti ayu nungbo idangjibo sentem kisüng agi Rs.30,00,000/- “rupees thirty lakhs” kümer alitsü, iba dakji tetsüdong Rs.5,00,000/- tu bendenlokra Rs. 35,00,000/- “Rupees thirty five lakhs” asütsü. Aiatai mezüngbo Rs.5,00,000/- “five lakhs” tang apu, saka tanübo joko sentem kisüng agi Rs.30,00,000/- ‘thirty lakhs” akümba ya alima nung tesüngmangtsü rongnung ibai ka asütsü. Yamaji sen apula tu agi sen paikaji agütsütetdi ma? Oda lai ita ka atema Rs.50,000/- tu magütsütet nung kodaser küm 5 “pengu” atema Rs. 35,00,000/- thirty five lakhs-ji agütsütet-tsü? Oda iba sen yabo lai pungmang nunga sünga mepungmangsem alitsü südi. Aser iba sentsüh aotsü atema la tu takar kar dan yokti ta asünunga tali-a mali-atu! Koda asütsü?
Aser yangi asenok nütsüng nüburtemi angatet-tsübaji 10% interest senpurtem dang nungi agitsübaji “Ambangyim society pur” teloki renemba temzüng tang lir ta metet-tsüla, aser iba temzüng yagi koda ser sensakertem rishikangshia südaktsütsü ta asa meyangba tang lir ta alima sangertemi-a angateter. Kechiyong takar nisung katibo kodanga tanger kar takar kümdaktsütsü atema sen sentem nung mapur ta ajaki meteta lir. Aser senpo-tsüpotepba ya “private” atemabo government-i 3% interest agitsü atema temzüng lateta yuja kar ta ashir, aser aji-a sünga küm nung khen tang agitsüba ta ashir. Süra yangi 4% to 10% interest agirtem ajak aser 1% to 3% interest agi-a-ka ibajia ita shia agira item ajakji sensakertem rishikangshir rongnungji densema lir. Kechiyong sensakertemji odanga kecha makaba agi makamaitertem ta ajar asünungji parnok ya teti agia timtemertem lir. Aser takartemi sensaker timtemer dang nungi sentem tali tapong agira parnokji lujen alutsü, aser iba ama takartemi sensakertem dang nung khen agi temeim taochi mesayui sentem tali tali agira parnokji tatem nungbo mesakteti laotsü aser iba laoba jenjangji tulu alitsü. Anungji tanü takartem kanga sentsüwangshia alibaji sensakertem dang nungi netzüka akaba agi parnok dangji takartem ta ajar. Süra item purtem dangji khristan tajungtem ta jati ma? Aser asen teyanglur kibuba tsüngremia parnok dangji pelati ma? Anungji parnok dangji tia makartem ta temeshi laishiba-i-bo ashir. Aser yangi iba olen nung takartem ta ajaba ya senpo-tsüpo-tepba dak ajemdaker jembir ta tazünger ajak nem angatetdaktsüner. Yangi tim lemang nungi akaba pur takartembo mezüngoker ta rajemdaktsüner.
Iba sülen tu ambangyim society purtem tu adenshia yur sensak pula tu ajar aser ashir, hai Saabla, ta atalajia ashir, nai onok dang nungi sen lakh “pungu” apua aliba tu sentem agi tetsüdong menepa kümogo, aser asenok zülutepa akaba tu reprangang hi! Aser mapang sü-ia oa dokogo aser tang yabo onoki ano kobika atasatsü ta shimesor. Aser ambangyim society teloktem jagi ashir, asenok zülutepa akaba dak tu ajemdaker ner li den ner “patta” tu tanü nungi onok meyong akümer, anungji anogo ana tsüngda nungsa ner tambo tu onok dangi anir arung aser ner ali patta nung aliba tenüng tu melena onok society tenüng agi melentsü ta ashidang sen-pola tetsürla tu ola madokteti akümer, aser ambangyim society pur tejak dak tu la tenük rangloktsübaji mojing dak rangloktsü ama tsüpua akümer, aser ano kelen la temeim kinungbo den tu ajuruteptsü ta anüngi-a tsüka shisa amsar aser pa ajurudangji mezüng okila koma alatsü ta bilemdangtang joko shisa buluba agi atenatena laodi ta akümer.
Saka kodang lai lar ki tu atong, joko la tu chia junga mechiyunger aser yimya-tsüya nunga joko akhi mapang amatu jembishinü-a makai akümer, aser la jak tu temeimtsüka palak-palaka akümer. Idangji kidang chirnur aser kinungbo-i la dang asüngdanger, oda na tanü asüngbo tejak ya balaka shimakersa repranger, ya kechi asü arr na ta asüngdanger? Oda temang nungang langka ka timtem kar ali asü na ta asüngdanger? Saka idangji lai ashir, kecha masü arr ta dang tongmelang agi langzür. Saka ambangyim society purtemi na ajar ta kinungbo dang ashitsüba tu oda anüngia tsükti ta shisabulua bilemer.
Anungji tatem nung lai kinungbo dang yamai dang ashir, tambo tanü asen kiyong tsünglanglen alirtemi na khen ajar ta tongmelang agi ashir. Idangji kinungboi ashir, ano koda kechi atema ajar aka? Oda asen kiyonger kibong tekülem sentep ka ali asü na ta bilemer! Iba sülen tu temeim kinungtsü tena tu lenmang nung meintepa aludang kinungbo-i ashir, hai tantsü, asen chir Narola o Temjenba na tua kechi tia ka nung senzütepdar na ta jembitepyonga aludang tu kinungtsü-ibo kecha melangzür, kechiyong la tebilemtsü khuret tu ulura agi neneta lir ta kinungbo-i-bo kecha memetet.
Yamaji lenmang nung tu jembiyonga lur kelen par ambangyim society pur chairman ki tu atonger aser kilongjagi tanemi ayaketa atu nungbo yangji parnok aika tejak tokyim tokyimer mentepa angu, aser tena apuani “husband and wife” tu menden ka nung menli dang par telok nungi kati o tu tenzüka yamai ashir, hai okola, nai metet asü memetet arr ner kinungtsü ne den mena alila jagi taoba mapang nung tu onok society pur dang nungi sen lakh 5 “pungu” 10% interest agi apua lir koti, aser tanü-bo joko interest agi tetsüdong menepa kümogo, anungji sentem sen lakh 5 “pungu” dakji tetsüdong Rs.5,00,000/- ji bendenlokra ajak agibo Rs.10,00,000/- neri agütsütsüsa akümer. Aser tamalen onok zülutepa akaba ama joko mapang tonga dokogo, aser ner li “original patta” tu-a yangi onok ket nung yua kar, anungji nai-a reprangdangang hi ta ashidang kinungbo tu kanga aoksar aser pa kinungtsü jak tu khen reprangdang nungbo lai pa tsütsü tejak tu mesayur, kechiyong lai la kinungbo tejak tu reprangtsübaji akmesen den tsüpua bilemba agi mereprangi la jak tu meimbanga ayu. Iba mapang nung tu society pur chairmanbai ashir, hai okola, naji yangi table anasai khen arungjo ta ashir aser zülua akaba paper nung ya ne sign enokjang ta ashidang tu kinungbo mulungjangi tsüngi ailoktsür ama küma doker aser joko kechianga mesayangi akümer, saka joko koda asütsü! Oda kü kinungtsü-i ya tashiang sayangtet nungji kechianga meshika ta ser zülua akaba nung tu pa sign agüjadoker, aser pa mulungjang nung yamai ashir, oda alima nunga tetsü tanu kati mapa pa tekati atongtet asü no! ta bilema alidang ambangyim society purtem tu ajak külemi teka matena pelateper.
Tetezü pa kinungtsü-i-bo sen teraka tang apu sernung, iba yongji asenokbo ali tuluka melentetogo ni ta pelateperba liasü. Kechiyong iba li ya shidakba jenjangjibo lakh 50 “tenembosa” asütsü alitsü ta parnokbo pelateperba liasü. Mezüngbo lai asenok dang nungi Rs.5,00,000/- dang apua liasü, saka iba sen tu agi tanübo ali Rs.45,00,000/- forty five lakhs jenjang ka melentetogo ni ta parnok ainket indang kati ka tenüng sangtepba liasü.
Tang joko, senpola kinungbo tubo tanüla ajak jokteta oa aoksadoker liasü, tatem nungbo joko waro oa doker süng tembang nung akushir mesüka kümogo ta sasaseter aser kü tashika mapang piyong kanga meranga inyakba agi ali tuluka aliteta akaba tu samadokogo aser tazüngla kümogo ta yimdangi arur. Aser pai pa mulungjang nung ashir, ya tanga kecha agi masü, saka kü kinungtsü majungba ajanga atalokogo ta rajema aru. Iba sülen tu par tantsü tena tu kidangi meyipa shilangdang lenmang nung tu jajayonga atudang kinungboi ashir, hai mojingla nabo iba mulungsentsü tamajung tena yur kü tangbo kanga kümli junga oda ola-a madoki alir asü-a na ya ta ashir, oda na ya tesüngmangtsü tetsür ka asü-a-tu ta raratepyonga atua par ki tu atonger. Aser kinungboi ashir, oda ana ya tanbai baladokti asüyonga koka dang lir, saka o kaji odak na ama mojing mulungjang dener alibajibo odang dokjang, saka asen tanur Narola o Temjenba na ya kechi tia-i aitsü ta shisa bulur. Aser ano kelen bilemdangdang ana kijemba “saatiba” anogo nung tu asenok Pastor-bai temeshi lai nungi zünger ana teka amtepdaktsür kelen Tsüngrem tenüng nung azüngshia, oda akümlidang kechi tia ajurudir ajuruaka aremzüka alitsü aser tasüba agi piladaktsü ka mesüra masü tashi kati ka süngpu aputepa tenzüktepa altisü ta nangzüktepba tu bilemteter. Aser joko Tsüngrem tenüng nung aremzükdi ta ser Tsüngrem dang par tebilemtsü ajak shia sarasademer aser amen ta tempanger.
Saka nisungtem ya temenen nisung asünungji liyonga aodang kinungtsü-i taküm rangpen melenshir alitsü melena la tebang nung moko aser sali agi sünga mangümer kangasa jajaa dang alir, aser ano kinungbo tubo shiruru agia memeyongi benshir aser iba den-ji kinungbo denbo la-ang tuluba kümer kanga sashia asüküma jembia angudang joko kinungboi maremzükteti yamai ashir, hai mojingla, nai asen li kimong tuluba tu kü tang nungi miimshia tangar kar dang yoka chir na ano kechi agi mabensa aser meperir, aser na ano kechi sayangnerba ya ta ashitang, lai meyiper yamai dang langzür hai tambo, ni ya süng mesüra lung nungi poktetba nübu ka masü-a tu ta tera asüküma langzür. Idangji kinungbo-i aremzüka atar aser yamai bilema arur, oda shidakba agibo lai yamaji jembitsübaji la dak temeden kangabo mali ser nung ta shisadanger aser tanemi dang doktsür. Saka kinungbo-i Tsüngrem dang ozü kibong kangki taret ya endokjang ta sarasademer, aser kibuba Tsüngremi ozü kibong asoshi tajungtiba mapa ka inyakjang aser nü sayatenya agi ozü kibong aser kinungtsü taküm ya yanglushijang ta sarasademer.
Idangji kibong nung tu tena kisüng alir masüji tanur Narola o Temjenba nati tebu dang asüngdanger, oba, nai kütsü dang mapang kar nungbo mojingla ta ajaba tetezü ya kechi atema-sa ajarba? Yabo nai odangbo ajar masü ta onokibo angateter. Anungji tebu-i iba o-ji langzüa yamai ashir, tanurtem nenati jungjunga angaa liangma, taoba mapang ni tashika mapang nung kanga meranga inyaker atetba rongsen ajonga agi ali ka aliteta akaba tu nütsü tajunglai tangar dang yoka chiogo aser iba atema ni tangar tsüngdang kanga maak sütsüogo, aser nenu nena-a tarutsü atema joko kecha teimlatsü meli-e kümogo ta ashi tangang tenati rajema aru. Aser tesülenbo tenati ashir, kübo-i kütsü dang mojingla ta ajaba ya tim tang jaa liasü ta rajema aru.
Aser taoba mapang nungbo tanurtem school-i aodang tebu-i tena tu gari tajung ka nung achitsü “tiffen” chitem tajung renema benersa minoktsü, saka tanübo gari nung amentsüba tu-bo doktsür “tiffen” chitem maka den school fee-a süng mapang shidak nung magütsüteter aser Narola o Temjenba na tu par medemer aser tesayurtem danga kanga akmesener. Aser akhi mapang nungbo par kidangi medemertemsa anir arua jangratema kazütepa chi-jemer yokbatu tanübo kidang tachitsü-a kecha maka den aben-sü-oshi-a tejen dak alaka tanga tasenbo maliteter aser tarutsü mapangtem atema kecha teimla maka den taoba mapang nung tebo-i tena nem ali tuluka alia doktsüba tua tetsü-i tangar dang yoka chia doker, joko teimlatsü kecha mekai kümogo aser alima nung alitsü meshizük kümogo ta rajema aru. Iba ama tia tamajung akümba ya tanga kecha agia masü saka kütsü majungba ajanga tia tamajungi ia dokogo ta rajema aru. Aser tesülen tetsü sentep “Happy Mother’s day” amongba anogo tu donga arudang Narola o tenu Temjenba nati iba anogoji khen agi marudaktsü-nü-i aküm ta otsü jagi ashir.
Yamaji Narola o Temjenba nati yamai jembiteper, oda ana tia majungba yabo doktsür obala ya akhi tepela jakten tu kenü tanga mengudanger ta jembiteper, aser ashir obala ya yakta arishi tembang nungbo anasa tia makaba akümtsü. Saka ojalabo tanü-a tanü yari, aser asünga asüng yari la tebang nung moko aser sali sünga mangümer kecha tebilemtsü makai jangratema oli aruli ta tangar kidang TV nung “Hindi serial” repranga senzür kelen aonung tesü an akongba mapang nung kidangi meyipa shilanger. Anungji item ajakji doktsür anati asen teyanglur Tsüngrem dang kübu nem arishi talang moajang aser ali rongsena moajang ta sarasademdi ta ser tenati sarasademer. Yamaji tebu-i-a Tsüngrem dang chirnurtem anema aliba taküm moajang aser tarutsü tia tajung moajang ta sarasademer, aser iba den tanurtem taküm junga repranga litet-tsüsa kü nema arishi tajung den anema aliba taküm aser ali rongsen-a moajang ta teti sarasademer.
Yamaji parnok tamang sarasademji Tsüngremi langzüa lemang aika nung moatsür aser kibong nung tesünep angur, yamaji moatsüba nungi parnoki Tsüngrem nem ter shilem maneni abener. Saka tetsü sentsüh yong par talidak ki tua yokadoker parnok joko para ki tila ka nung dang alir, saka parnok pelaseta alir, aser temoatsüba Tsüngremi par kibong kang meima parnok kenü tanga mechiyungi medoktsür. Saka tetsü ka takümi ya tashiang talapulaa litet nungji, kenü la tu tenük poker timtemseta Tsüngrem bushia tenzüker. Aser iba ama taküm kaji alima sanger tsüngdanga maaksü tulu lir aser kibuba Tsüngrem tsüngdanga tamakoker taküm ka akümer. Saka tang ya joko tera menua doker asüyonga lia-ang la mulungjang ajak agi Tsüngrem tsüngdang ajemalua kümer pa bushira, pai-bo menenpur shinga mesendoker.
Yamaji akümlidang kari pei linütsülia tangartem timtemdaktsüra taküm tajung agi medembanger ta mapa agi sayur. Yamaji kibong nung tebu mesüra tetsü taküm kati akümlidang tim libaliro ka nung melitetra kibongji aiatai tia ajurulanglang ta iba otsü ajanga tazünger aser tangashir ajak den lemsateper.
Tanü lanurtem tangateter aikasa ali nungji, iba indang otsü ya CYE purtem “drama” “tejak sayu otsü” ka iba dak ajemdaker telok dang ia sayu nungbo tsüraburtem aika taküm melenshiba den kibong rongben tajangzük tulu angutsü ta amanger.
Yangi khen denok denoka angangjo, tang shiyonga aruba “ambangyim society” kibongtem tu tesüngmangtsüka jangratema liteper aser parnok kibongtem tu kecha agia tanüngtsü maka aser parnok chirnurtem tu tobur ajung den aso-ajen tulu ser talang tesa, iba den tekolok techira dang asüba ajanga kaket shisatsü nunga degree tululu nguteter aikasa adoker, koda jangratemtsü takümtem lir. Anungji parnoki ashir, süngdong tajung nung süngjang tajung atanger ta kati ka tenüng sangtepa jembiteper, koda tepelatsü takümtem lir. Saka mapang talangkabo mo-i-tang parnok kibongtem nung meimlaba yipru mopung tesashi ka aoner aser kibong nung balalulaba tia kar dak ataloker aser kar kibongtem nungbo apuani rongnung tasü tama ataloker aser kibong kar nungbo tanurtemi jata-puta tulu adoka yi aser drugs chia-jema rongseta asür aika adoker, aser ano kar kibongtem nungbo maneptetba tashidak tulu adoka Hospital tajung aika bushia senzüteper, saka taneptsü menguteti taküm tempanger.
O takartem! Nenoki kechiba maka maitetertem rishikangshir? Yamaji nenok kibongtemia nenok akümlidangsa iba taa-ji meyipa angutsü ta Tsüngrem o-i ashir. Tsüngrem tenüng sangdi, kechiyong pa tenük-miba Tsüngrem lir ta metetangma, aser pai meimchir ajak kanga meimer aser pai ka tanga mesamadaktsüner, anungji pai asenok ajak anogo shia ajar aser talangka atasar. Saka takar kari pei kibong tali tali taka tait kümnüdang oda sensakertembo ano tali taliang telungi ludaktsür. Anungji temeshi laishiba nungi Amos tapu 8 tekong 4,5,6 aser 9 nungji Tsüngrem o-i kechi ashir kanga süoki ia züngdangangma. Tsüngrem o koda tulu lir.